NHÀ DÀI ĐANG VẮNG BÓNG

Cuộc sống hiện đại với những tiện ích cuả nó đã và đang làm mất đi những giá trị văn hóa truyền thống và nét đặc trưng xưa cũ. Ở các buôn làng đồng bào Êđê tại Đăk Lăk hiện nay, các ngôi nhà dài đang xuống cấp và dần mất đi. Trong khi nhà gạch, nhà xây được xây dựng ngày càng nhiều.

Nhà dài là nét đặc trưng về kiến trúc của các dân tộc miền núi nói chung, của đồng bào Êđê Tây Nguyên nói riêng. Ngày xưa người Êđê dựng nhà gần rừng nên nhà phải cao hơn mặt đất để tránh thú dữ tấn công. Nhà dài là loại nhà sàn, nền sàn cao hơn mặt đất 0,7- 1,5m, chiều dài nhà 15- 20m, lợp mái tranh, vách dựng bằng nứa đan lại thành tấm, sàn tre hoặc nứa, lồ ô. Trong nhà dài, người ta phân chia thành gian, tính từ cửa sau ra tới cửa trước. Các gian phía sau là nơi sinh  hoạt riêng của từng gia đình. Mỗi gia đình một gian ngăn cách nhau bằng phên nứa, có bao nhiêu gia đình thì có bấy nhiêu gian và bấy nhiêu bếp. Ở giữa nhà là gian lớn, khu giữa gian lớn và gian riêng của mỗi gia đình là gian nữ. Gian nam là gian sau gian lớn, nằm gần cửa trước.

Người Êđê trước đây sống theo gia đình lớn hoặc theo dòng họ. Nhà dài là nơi cũng sinh sống của nhiều thế hệ. Đó là nơi diễn ra những sinh hoạt hằng ngày hay tụ họp mọi người dịp đặc biệt. Thường thì trong một đại gia đình có 2- 3 thế hệ với 4- 7 gia đình cùng sống.

Khi mùa vụ xong xuôi, đến mùa ăn năm uống tháng hay dịp lễ cúng,… mọi người trong gia đình hay họ hàng gần đó sẽ tụ họp ở gian lớn, buộc rượu cần, mổ heo mổ gà chung vui.

Tuy nhiên hiện nay, đời sống của đồng bào Êđê ở các buôn làng đã khác. Các gia đình không còn sống chung nhiều thế hệ nữa mà tách hộ ở riêng. Do vậy nhà dài không còn được dựng lên như trước.

Mặt khác, những ngôi nhà cũ đã được xây dựng trước đó cũng không còn được chăm lo tu sửa nên ngày càng xuống cấp, mối mọt, đổ nát và bị dỡ đi. Thậm chí  có những ngôi nhà còn chắc chắn nhưng do các gia đình đã ra riêng nên không mấy người ở, các thành viên khác phá đi lấy đất dựng nhà mới hay sử dụng vào việc khác.

Một trong số ít căn nhà còn lại ở Buôn Ky

Đến buôn Ky (Buôn Ma Thuột, Đăk Lăk) ngày nay, thật khó để tìm được ngôi nhà dài nguyên vẹn ở đây. Hiện cả buôn có chưa đến 20 ngôi nhà còn hiện diện. Đa phần những ngôi nhà này đã xuống cấp, xập xệ, cột vách lỗ chỗ. Hình dáng nhà cũng không còn nguyên dạng mà biến tấu thêm, xây dựng lại, đắp thêm gạch hoặc trở thành nhà kho, nằm khép nép bên ngôi nhà xây.

Nhà dài bây giờ cũng không còn là nơi sống chung của nhiều gia đình như trước. Chỉ có người già là còn thiết tha với ngôi nhà cũ, người trẻ lập gia đình rồi ra ở riêng. Nhà dài trở nên bất tiện cho việc sinh hoạt, đi lại. Việc xây dựng nhà dài cũng trở nên khó khăn vì vật liệu xây nhà không dễ kiếm như trước. Trong khi cát, xi măng có sẵn và dễ mua với giá rẻ hơn. Nhà xây cũng tiện nghi và chắc chắn hơn, thuận tiện hơn. Bởi vậy các gia đình lựa chọn nhà xây như một điều tất yếu. có lẽ vì vậy mà các buôn đồng bào Êđê tại Đăk Lăk, nhất là các buôn gần phố như buôn Ki, AlêA, AlêB,… bóng dáng nhà dài gần như không còn hiện diện, số lượng còn lại chỉ đếm trên đầu ngón tay.

Một số buôn như Ko Dhông, Ea Kao (Buôn Ma Thuột) còn giữ được quy hoạch nhà dài nhưng chủ yếu dùng phục vụ du lịch là chính. Còn các sinh hoạt chính của gia đình hàng ngày đa phần vẫn diễn ra trong ngôi nhà xây kiên cố- ngôi nhà chính của gia đình.

Mặc dù chính phủ, Đảng và Nhà nước quan tâm triển khai các dự án bảo tồn văn hóa, trong đó có nội dung bảo tồn kiến trúc nhà dài nhưng hiện tại những ngôi nhà dài trong các buôn vẫn đang trở nên thưa thớt dần và có nguy cơ mất đi vĩnh viễn. đây là điều đáng buồn, bởi theo đó những giá trị truyền thống có nguy cơ mất đi, trẻ con không còn biết đến những câu chuyện cổ tích, những làn điệu khan, kứt, ay-ray vẫn được các bà, các cụ ngân nga bên bếp lửa mỗi đêm. Mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình, giữa các thế hệ không còn gắn bó như trước. Và càng ngày, những ngôi nhà dài đang dần trở nên vắng bóng trong sự hiện diện và phát triển của buôn làng.

                                                                                                   H Xíu H Mok