XUÂN ĐANG VỀ

---*---

-         Thầy… thầy ơi, thằng Y Ly nó đi rừng bị con hổ… hổ mang… mang cắn ngất trong rừng… thầy chạy đi coi nó với em…

Giọng  thằng Y Ruôi từ xa hớt hải chạy lại làm thầy giáo Nguyên giật mình. Thầy ngước lên, đẩy cặp kính cận đang trễ xuống mũi lên cao chút, gấp trang giáo án đang soạn dở rồi bước nhanh ra cửa.

-         Em nói sao? Y Ly bị hổ bắt sao? Nó đi rừng với ai mà bị hổ bắt?... em nói rõ thầy nghe xem nào.

Y Ruôi thở không ra hơi, nghe thầy nói cũng phải phì cười. Chẳng hiểu nó truyền tin thế nào lại bị thầy nghe nhầm ra thế. Trông điệu bộ vội vã của thầy nó càng mắc cười hơn. Thở gấp lấy hơi nó vội xua hai tay.

-         Không… không phải thầy ạh. thằng Y Ly bị con hổ mang cắn, là rắn hổ mang chứ không phải hổ. Đi theo em, à nó đi với em vô rừng bắn sóc. Nó đi không cẩn thận giẫm phải con hổ mang, à… rắn hổ mang. Không may bị đớp vào chân. Nó sợ quá té xỉu. Em hút nọc ra rồi gọi mãi mà nó không tỉnh. Em cõng nó không nổi, đành lấy lá cây che nắng cho nó rồi về gọi mọi người. Buôn xa quá, em sợ không kịp… thầy đi xem nó với em nhé.

Hai thầy trò hớt hải chạy đi, thầy chỉ kịp đóng sơ cái cửa nứa của căn phòng cũng làm bằng nứa. Thực ra nó là cái lán tranh vách nứa do dân trong buôn hò nhau một ngày công để làm cho thầy giáo mới về buôn.

Thấm thoát thầy cũng ở đây được một năm rồi. Tốt nghiệp Đại học đã hai năm, tấm bằng loại khá đủ sức để thầy xin vào mấy truờng gần nhà. Nhưng những ngày đi thực tập trên vùng rừng núi cao nguyên làm thầy thay đổi quyết định. Những đứa trẻ hiền lành thật thà, nguời dân mộc mạc bình dị, cái chân chất gần gũi ấy khiến thầy cảm thấy gắn bó với nơi này biết bao. Những nguời dân bình dị như chính nếp sống của học đã giữ chân thầy ở lại, trở thành thầy giáo nơi buôn Kang Dăng này, cái buôn nhỏ chỏ độ vài chục  nóc nhà lấp ló sau những ngọn đồi trùng điệp một màu xanh rừng thẳm. Trẻ con ở đây hiếu học lắm. Có em một buổi đi học một buổi lên rẫy giúp cha mẹ làm cỏ tỉa hạt hay thu hoạch vụ mùa. Có em buổi đi học buổi vào rừng kiếm măng mang ra chợ xã bỏ mối cho mấy quán của nguời Yoăn. Vất vả vậy mà không em nào nghỉ dù chỉ một buổi học, sĩ số lớp duy trì đều, nhiều em đạt danh hiệu Học sinh tiên tiến đuợc lãnh thuởng, cha mẹ chúng cũng mừng, mang theo bó rau bí hay ít măng rừng đến cho thầy, cảm ơn rối rít. Thầy từ chối không nhận bảo đem về thì họ cuời bảo: “thầy cứ ăn đi, ở nhà ăn không hết mà”. Lời thật thà ấy nghe mới bình dị làm sao khiến thầy vui lạ. Tuy mới chỉ ở đây một năm nhưng mối quan hệ thầy trò và cha mẹ chúng cũng trở nên gần gũi, hiểu nhau hơn.

Con đuờng mấp mô đây bụi cỏ, đi một lúc đã dẫn sâu vô rừng. Gặp con suối mát, Y Ruôi nghỉ mệt ngồi xuống vục nước rửa tay rửa mặt.

-         Thầy cũng rửa mặt cho mát.

-         ừ, em rửa đi, nhanh lên đi xem Y Ly thế nào chứ để bạn một mình trong rừng nguy hiểm.

-         dạ, nhưng em mệt quá thầy ơi. Nãy giờ em chạy cả đoạn đuờng xa… thầy đừng lo, nó sẽ không sao đâu mà.

-         …

Hai thầy trò lại đi tiếp…

*--*--*

Thầy đi khuất sau con dốc, cả lũ ôm bụng cuời.

-         Thằng Y Ruôi đóng giả tài thật, nhìn mà không biết nó đang nói dối. tao cứ tuởng nó đang nói thật mày ạ.

-         ừ, thằng này giỏi… ấy, mà nó có nói dối mình bao giờ chưa nhỉ???

-         ừ nhỉ, phải đấy???

-         thôi thôi. Mấy cậu vào việc chính đi, ở đó mà nói nhiều, nhanh không thầy về bây giờ.

Giọng lớp truởng H Siêu vang lên có uy lực đến lạ, cả đám vội lật đật mở cửa buớc vào căn phòng vách nứa cửa khép hờ ban nãy, cùng nhau dọn dẹp. Chợt H Siêu đứng ngẩn nhìn quanh.

-         Gì vậy H Siêu?

Y Quân lên tiếng xé tan không gian nín lặng trong vài phút.

-         À, thầy ở gọn gàng quá. Tôi cứ tuởng thầy sống tuềnh toàng lắm chứ, con trai mà, lại ở môt mình nữa.

-         Ui dào, bà tuởng ai cũng như bà à..

-         Tôi thì sao chứ… ý ông là gì???

-         Ớ đâu có.. à, không biết thầy có nguời yêu chưa nhỉ?

-         Không biết nữa. Chắc là có rồi chứ.. Hay là chưa nhỉ…

Cả đám vừa dọn dẹp vừa nói chuyện rôm rả.

-         Không biết Y Ly làm xong việc chưa ta. Nó mà không chặt được cành mai đẹp là không đuợc đâu.- H Siêu chợt nhớ ra.

-         ừ, tôi cũng mong xem cây mai quá. – giọng H Thư xen vào.

…

*--*--*

- thầy ơi, em quên đường rồi, hình như bên này hay sao ấy… à không, đuờng kia thầy ạ…

Y Ruôi tư lự truớc ngã rẽ không nhớ đi đường nào.

-         Y Ruôi, em cho thầy biết đi, em đang dối thầy đúng không? Chúng ta đi lòng vòng nãy  giờ rồi mà chưa tìm thấy Y Ly. Trong khi các em đã thuộc khu rừng này rõ lắm cơ mà.

Lau mồ hôi lấm tấm trên trán, thầy Nguyên nghiêm mặt.

-         Đâu có… dạ không có đâu thầy.- Y Ruôi vẫn làm bộ kiên quyết dù giọng nói đã có phần ấp úng.

-         Y Ruôi, nói thật đi nào. Thầy biết xưa nay em đâu có nói dối như vậy. các em có “âm mưu” gì đúng không?

Thầy nhấn mạnh từ âm mưu làm suýt nữa Y Ruôi phì cuời.

-         Dạ không có đâu thầy… thật ra… dạ đây là đề xuất của lớp truỏng… tại chúng em biết ở chỗ thầy đón năm mới vui lắm, có mai vàng, bánh chưng… tụi em sợ tết ở đây buồn thầy  không ở lại với tụi em nên…

Y Ruôi cúi mặt ấp úng.

-         Ôi, cậu nhóc này…-Thầy phì cuời- thật là, thì ra đây là kế “điệu hổ li sơn” đó hả?- Thầy hóm hỉnh- vậy các bạn khác ở đâu rồi?

-         Dạ… ở nhà thầy ạ…

Câu chuyện tiếp tục trên con đuờng về buôn, thầy Nguyên cảm thấy trong lòng có niềm vui khó tả.

*--*--*

Lớp truởng H Siêu chạy hết chỗ nọ sang chỗ kia chỉ đạo lau bàn ghế, quét mạng nhện, sắp xếp lại bạn làm việc của thầy… nhìn ai cũng vui vẻ, mặt lấm tấm mồ hôi.

-         Lau nhanh nào các bạn. H Thư lau kĩ cái bàn nhé… ấy ấy cuốn sách ấy để chỗ cũ cho thầy…

-         Dọn dẹp xong chưa các bạn trẻ..?

Giọng thầy Nguyên vang lên khiến căn phòng bỗng im bặt, không khí căng ra, các bạn ngơ ngác nhìn nhau. H Siêu chưa kịp định thần, lắp bắp như kẻ cắp bị bắt quả tang đang ăn trộm. “thầy… thầy… Y Ruôi…”

Y Ruôi buớc theo sau  thầy, gãi đầu gãi tai.

-         Xin lỗi lớp truởng… tôi… tôi nói thật với thầy rồi.

-         Úi … cậu này…

-         Thôi đuợc rồi, thầy biết kế hoạch của các em rồi, H Siêu cũng đừng trách bạn ấy.- thầy Nguyên vội lên tiếng.- thầy cảm ơn các em, thầy vui và cảm động lắm, cảm ơn các em…

H Siêu đỏ mặt cuời trừ.

-         À mà lần sau đừng tự tiện xâm nhập nhà nguời khác thế nhé. Ít ra cũng phải nói truớc cho thầy biết đuờng chuẩn bị chứ, không lộ mất mấy bí mật đời tư của thầy thì sao?!- thầy Nguyên nháy mắt hóm hỉnh.

Căn phòng nhỏ vỡ òa, lũ trò nhỏ nhao nhao lên: “bí mật gì vậy thầy? a, thầy có bí mật gì kìa…”

-         Các bạn ơi, mai về rồi, mai vàng về rồi này…- Y Ly đủng đỉnh vác cây mâi buớc vào.- Ơ, thầy,… hì hì… ủa, lớp truởng, vậy là sao…?

-         Còn sao trăng gì nữa, thầy biết kế hoạch của tụi mình rồi. thôi vào đây, xem cây mai thế nào đã. Sao cậu đi lâu thế, làm chúng tôi đợi mãi.

-         Tại tôi tìm mãi mới thấy cây vừa ý mà…

-         ….

Cái lạnh se se tràn qua căn phòng. Gió lùa qua khe vách  nứa rồi đi ra qua cánh cửa cũng bằng nứa mang theo tiếng cuời giòn vang trong trẻo của nguời thầy và đám trò nhỏ. Đang giao mùa, cái lạnh mùa đông đang nhường chỗ cho khí trời ấm áp đầu xuân. Xuân đang về trên vùng đất cao nguyên này….

H XÍU H MOK

NHÀ DÀI ĐANG VẮNG BÓNG

Cuộc sống hiện đại với những tiện ích cuả nó đã và đang làm mất đi những giá trị văn hóa truyền thống và nét đặc trưng xưa cũ. Ở các buôn làng đồng bào Êđê tại Đăk Lăk hiện nay, các ngôi nhà dài đang xuống cấp và dần mất đi. Trong khi nhà gạch, nhà xây được xây dựng ngày càng nhiều.

Nhà dài là nét đặc trưng về kiến trúc của các dân tộc miền núi nói chung, của đồng bào Êđê Tây Nguyên nói riêng. Ngày xưa người Êđê dựng nhà gần rừng nên nhà phải cao hơn mặt đất để tránh thú dữ tấn công. Nhà dài là loại nhà sàn, nền sàn cao hơn mặt đất 0,7- 1,5m, chiều dài nhà 15- 20m, lợp mái tranh, vách dựng bằng nứa đan lại thành tấm, sàn tre hoặc nứa, lồ ô. Trong nhà dài, người ta phân chia thành gian, tính từ cửa sau ra tới cửa trước. Các gian phía sau là nơi sinh  hoạt riêng của từng gia đình. Mỗi gia đình một gian ngăn cách nhau bằng phên nứa, có bao nhiêu gia đình thì có bấy nhiêu gian và bấy nhiêu bếp. Ở giữa nhà là gian lớn, khu giữa gian lớn và gian riêng của mỗi gia đình là gian nữ. Gian nam là gian sau gian lớn, nằm gần cửa trước.

Người Êđê trước đây sống theo gia đình lớn hoặc theo dòng họ. Nhà dài là nơi cũng sinh sống của nhiều thế hệ. Đó là nơi diễn ra những sinh hoạt hằng ngày hay tụ họp mọi người dịp đặc biệt. Thường thì trong một đại gia đình có 2- 3 thế hệ với 4- 7 gia đình cùng sống.

Khi mùa vụ xong xuôi, đến mùa ăn năm uống tháng hay dịp lễ cúng,… mọi người trong gia đình hay họ hàng gần đó sẽ tụ họp ở gian lớn, buộc rượu cần, mổ heo mổ gà chung vui.

Tuy nhiên hiện nay, đời sống của đồng bào Êđê ở các buôn làng đã khác. Các gia đình không còn sống chung nhiều thế hệ nữa mà tách hộ ở riêng. Do vậy nhà dài không còn được dựng lên như trước.

Mặt khác, những ngôi nhà cũ đã được xây dựng trước đó cũng không còn được chăm lo tu sửa nên ngày càng xuống cấp, mối mọt, đổ nát và bị dỡ đi. Thậm chí  có những ngôi nhà còn chắc chắn nhưng do các gia đình đã ra riêng nên không mấy người ở, các thành viên khác phá đi lấy đất dựng nhà mới hay sử dụng vào việc khác.

Một trong số ít căn nhà còn lại ở Buôn Ky

Đến buôn Ky (Buôn Ma Thuột, Đăk Lăk) ngày nay, thật khó để tìm được ngôi nhà dài nguyên vẹn ở đây. Hiện cả buôn có chưa đến 20 ngôi nhà còn hiện diện. Đa phần những ngôi nhà này đã xuống cấp, xập xệ, cột vách lỗ chỗ. Hình dáng nhà cũng không còn nguyên dạng mà biến tấu thêm, xây dựng lại, đắp thêm gạch hoặc trở thành nhà kho, nằm khép nép bên ngôi nhà xây.

Nhà dài bây giờ cũng không còn là nơi sống chung của nhiều gia đình như trước. Chỉ có người già là còn thiết tha với ngôi nhà cũ, người trẻ lập gia đình rồi ra ở riêng. Nhà dài trở nên bất tiện cho việc sinh hoạt, đi lại. Việc xây dựng nhà dài cũng trở nên khó khăn vì vật liệu xây nhà không dễ kiếm như trước. Trong khi cát, xi măng có sẵn và dễ mua với giá rẻ hơn. Nhà xây cũng tiện nghi và chắc chắn hơn, thuận tiện hơn. Bởi vậy các gia đình lựa chọn nhà xây như một điều tất yếu. có lẽ vì vậy mà các buôn đồng bào Êđê tại Đăk Lăk, nhất là các buôn gần phố như buôn Ki, AlêA, AlêB,… bóng dáng nhà dài gần như không còn hiện diện, số lượng còn lại chỉ đếm trên đầu ngón tay.

Một số buôn như Ko Dhông, Ea Kao (Buôn Ma Thuột) còn giữ được quy hoạch nhà dài nhưng chủ yếu dùng phục vụ du lịch là chính. Còn các sinh hoạt chính của gia đình hàng ngày đa phần vẫn diễn ra trong ngôi nhà xây kiên cố- ngôi nhà chính của gia đình.

Mặc dù chính phủ, Đảng và Nhà nước quan tâm triển khai các dự án bảo tồn văn hóa, trong đó có nội dung bảo tồn kiến trúc nhà dài nhưng hiện tại những ngôi nhà dài trong các buôn vẫn đang trở nên thưa thớt dần và có nguy cơ mất đi vĩnh viễn. đây là điều đáng buồn, bởi theo đó những giá trị truyền thống có nguy cơ mất đi, trẻ con không còn biết đến những câu chuyện cổ tích, những làn điệu khan, kứt, ay-ray vẫn được các bà, các cụ ngân nga bên bếp lửa mỗi đêm. Mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình, giữa các thế hệ không còn gắn bó như trước. Và càng ngày, những ngôi nhà dài đang dần trở nên vắng bóng trong sự hiện diện và phát triển của buôn làng.

                                                                                                   H Xíu H Mok